Stanovništvo, jezik i pismo
Opština Bačka Topola broji 40473 stanovnika u 22 naseljena mesta, a grad Bačka Topola ima 16171 stanovnika od toga 2000 stanovnika čine izbeglice pridošle iz Bosne i Hrvatske. Većinsko stanovništvo čine Mađari sa 59%, Srbi 29% i 12% pripadnika ostalih nacionalnosti (Hrvati, Crnogorci, Slovaci, Rusini, Bošnjaci, Jugosloveni...itd). U opštini se uporedo koriste i srpski i mađarski jezik i jezik drugih nacionalnih manjina. Na primer u Topoli se možete snaći i sa mađarskim i sa srpskim jezikom. U većini slučajeva stanovništvo mađarske nacionalnosti pored maternjeg jezika govori i srpski jezik, dok  su među stanovništvom srpske nacionalnosti retki pojedinci koji govore mađarski jezik. U okolnim selima poput Orahova, Gunaroša, Bogaraša, Bajše, Stare Moravice i Pačira stanovništvo je većinsko mađarsko i tamo će vam znanje mađarskog jezika biti od veće koristi. U Bajši se čak možete sporazumevati na slovačkom. U selima poput Malog Beograda, Zobnatice, Karađorđeva, Svetićeva, Pobede, Njegoševa, Oreškovica, Bačkog Sokolaca, Gornje Rogatice, Donje Rogatice, Panonije, Srednjeg Salaša i Krivaje većinsko stanovništvo čine potomci kolonizovanih ljudi iz Bosne i Like koji govore srpskim jezikom. U opštini se ravnopravno koriste i ćirilica i latinica.

Interesantno mesto u opštini je selo Bajša, za koje se predpostavlja da je starije od Topolskog naselja. Za razliku od Topole u kojoj postoje samo dve crkve, u selu Bajša (selo je inače jedno 4 puta manje od Topole) nalaze se tri koje datiraju još iz 18. veka: Srpska (pravoslavna), Mađarska (katolička) i Slovačka (Protestantska ili Evangelistička).

Bačka Topola kroz istoriju
”…Bačka Topola se nalazi usred neizmerne pustare…” pišu njeni stanovnici uglednoj Plemenitoj županiji 1764. godine, jedva 14 godina nakon doseljavanja. U toj jednoj gorčini sažeta je sva gorčina koja je povremeno obuzimala doseljenike tokom njihovog nastojanja da kultivišu ovaj otuđeni deo. O istorijatu grada govore mnogi pisani izvori, koji se javljaju od druge polovine 18 veka. Pored pisanih izvora o gradu, o bogatoj prošlosti ovog kraja govore i bogata areheološka nalazišta iz paleolita i mezoita, neolita, bronzanog doba, sarmatskog perioda, velike seobe nomada, germana i hunskih plemenskih saveza kao i avara i doseljavanje starih mađara.

Bogatsvo iz prošlosti unušteno mašinom za mlevenje gline
1970. mašine gradevinskog preduzeca “1. maj” iz Bačke Topole otvarajući novi zemljani majdan u svojoj novoj ciglani obavestilo gradski muzej u Subotici da su njegovi radnici pronašli kamenje i kosti. Arheolozi koji su obišli naznačeni teren, konstatovali su da se u dubini od 8 metara nalazi naselje iz starog kamenog doba. Na žalost ovo bogatsvo iz prošlosti je unušteno mašinom za mlevenje gline. U homogenim slojevima lesa jasno se videlo nekadašnje ognjište, životinjske kosti I fragmenti obrađenog kamena. Ko su bili ti ljudi? Današnja nauka predpostavlja da su ti ljudi pripadali nekom narodu tzv. "graveti" kulture, koji su u lovu prateći veliku divljač iz južnih krajeva Rusije došli u prostor izmedu Tise i Dunava.

Bogatsvo Bačke Topole čine i nekropole iz bronzanog doba koji se nalaze na istočnoj strani topolske brane, i pripadala je narodima “higelgreber” kulture (reč ukazuje na način sahranjivanja, grob pod humkom) koji su pre 3400 – 3300 godina došli sa severozapada u Karpatski basen. Ovi ljudi su se pretežno bavili stočarstvom i zauzeli su sve vode u okolini Subotice, kao i istočnu stranu obale Tise. Logično je da su okolinu Bačke Topole, tj. potoka Krivaje i močvaru oko nje takode smatrale veoma pogodnom za život.
Krećući se dalje iz prošlosti ka budućnosti na teritoriji današnje Topole živela su i Sarmatska plemena, ovo se može potvrditi time što se ispod današnje klanice industije mesa Topola, koji se u prošlosti nazivala ” Bankert – Vagohid” nalazi 222 groba iz ovog perioda. Ovi grobovi u potpunosti dokazuju postojanje nomadske kulture Sarmata koja se razvijala između Dunava i Tise.

Velika seoba naroda nije zaobišla ni ovaj kraj. Ucesnike ove seobe uvek bi oterali jači i razvijeniji osvajači. Iranci, Huni, Germani, Hun-Bugari, Avari, Sloveni, Bugari, Mađari, Mongoli, Turci i ko zna koliko njih, bez izuzetaka svi su prošli ovuda u pravcu istok zapad. Posle doseljavanja starih Mađara 895-896 u karpatski bazen bilo je i drugih doseljavanja naroda kao što su Kumani, Pečenezi i nekih pustinjskih plemena.

vrh strane

Srednji vek
Srednjevekovna istorija Bačke Topole je skoro potpuno nepoznata.
Dokazano je da su na uzvisini, kod današnjeg Žibela, neprekidno živeli ljudi još od početka 10 veka (taj deo naziva se pustankska crkva). Sudeći po arheološkim nalazima bili su to Mađari. Od 1522, posledni put se spominje da na tom mestu postoji naselje. Smatra se da je to naselje posle Mohaćke bitke bilo uništeno od strane Turaka.

Ime
Prvi put je današnje ime grada Topola, u prošlosti poznatijeg kao Topolay i Topoly, zapisano u 17 veku. Naziv zvuči slovenski, što upućuje na činjenicu da su ovde živeli stanovnici slovenskog porekla. Prema verovanju u močvarnoj okolini raslo je mnogo topola, pa je po njima i naselje dobilo svoje ime. Tako bi u bukvalnom smislu na mađarskom jeziku ime značilo Topolnjak ili Toplosko selo. Od 1462 pa do 1655 ime naselja se pojavljuje u pet verzija:

   1. Fybaych (1462, 1485)
   2. Kis Baysa (1570, 1578,)
   3. Gdish Baischa (1589, 1639)
   4. Topolay (1655)
   5. Topoly (1665)

Kako je Bačka Topola postala grad
Bačku ravnicu počeo je naseljavati još Leopold I dovodeći ovde srpske i bunjevačke graničare. Požarevačkim mirom 1718. godine Banat i jugoistočni delovi Srema vraćeni su mađarskom kraljevstvu. Zahvaljujući tome, Bačka se više ne javlja kao pogranično područje. Njeno naseljavanje i ekonomska eksploatacija postali su primamljiviji. Ovo područje je obilovalo pustarama, močvarama i peskovitim terenima. Carica Marija Terezija suprotno svome ocu, intenzivno je planirala veliko naseljavanje. 15. septembra 1750. godine po izdatom pismu o naseljavanju (tapiju), u pustaru Topolu dolazi najmanje 200 mađarskih i slovačkih katoličkih porodica. Doseljeni Mađari i Slovaci su poticali iz gusto naseljenih severnih krajeva Mađarske (Heveš, Feher, Estergom, Đer, Požun, Njitra i Trenčin). Kasnije su se doselili Poljaci i Nemci. 6. januara 1806. je tadašnji kralj dao odobrenje da Topola postane trgovište i da se u njoj mogu održavati 3 godišnja vašara, čime je Topola postala grad. Od tada se Topola razvija sa manjim i većim uspehom. Broj stanovnika je od kraja prošlog veka, usled prirodnog priraštaja i imigracija, polako ali neprekidno rastao. 1881. godine u Topoli je živelo 9500 stanovnika, a u 1931. godini - 15059 stanovnika.

vrh strane

Revolucija 1848. – 1849.godine
Topolu kao varošicu nije zaobišla revolucija 1848. – 1849. godine. Revolucija u Ugarskoj počela je 15. marta 1848. godine, a istovremeno je počela i srpska revolucija u Ugarskoj. Kako bi srušili feudalni poredak i istovremeno se izdorili za svoja nacionalna prava, mađarski i srpski revulucionari gurnuti su u beznadežni, iscrpljujući rat. Srpske zahteve mađarska vlada smatrala je separatističkim, što je svakako odgovaralo bečkom dvoru i on će to vešto iskoristiti te izazvati srpsko-mađarski rat gotovo do istrebljenja. Na teritoriji Bačke Topole i u njenoj okolini odigrale su se dve značajne bitke. Prva bitka odigrala se početkom januara 1849. između srpske i mađarske vojske, i okončana je pobedom Mađara.. 14.07.1849. odigrana je druga bitka između carske austrijske i mađarske vojske. I pored pobede u ovoj bici, mađarski gubici su bili veliki i to je bila poslednja pobeda mađarske vojske u revoluciji 1848. g. U sledećih mesec dana ban Jelačić (predvodnik carske austrijske vojske) je slomio otpor Mađara. Za kaznu Mađarima i kao nagradu Srbima koji su svojim učešćem doprineli pobedi carske vojske na južnom frontu, bečki dvor carskom naredbom od 18. novembra 1849. formira zasebnu administrativnu celinu – Vojvodstvo Srbija i Tamiški Banat.

I svetski rat
U periodu od 1849. do 1914. Bačka Topola prolazi kroz mirno vreme. Posle I svetskog rata Austro – Ugarska carevina doživljava svoj krah. Nacionalni savet Mađarske je 16. novembra 1918. proglaso nezavisnu Narodnu republiku Mađarsku na čelu sa gorfom Mihaljom Kraroljijem. U tom periodu deo Mađarske teritorije u čijem sastavu je bila i Bačka Topola postala je delimitarizovana zona i sile Antante su je zauzele. I pored svih pokušaja Mađarska vlada nije uspela da sačuva teritorijalnu jedinstvo i od 4. juna 1920. g. mirovnim ugovorom u Trijanonu Vojvodina je pripala kraljevini SHS. Time je Bačka Topola dospela u novu domovinu, a njeni građani su 26. januara 1922. dobili pravo da biraju između 2 državljanstva: mađarskog Ili kraljevine SHS.
Od 1920. sledila je agrarna reforma i podela obradive zemlje bivših veleposednika bezemljašima, dobrovoljcima iz I svetskog rata, udovicama, siročićima. Takođe u tom periodu dolazi do kolonizacije Bačke. 1923. stvara se 9 novih naselja u opštini Bačka Topola. Bila su to uglavnom kolonistička naselja naseljena stanovništvom iz Bosne i Like.

Ovo je adaptacija dela teksta koji je preuzet iz knjige pod nazivom ”Monografija Bačke Topole 1750. – 1945.”

e-volonter: Atila Šabli

vrh strane